Ciljana podrška mikrobiomu, crijevnoj barijeri i imunološkom odgovoru.
PIŠE : mr ph Biljana Trivić, nutricionista
Postbiotici predstavljaju najnoviju generaciju preparata biotičke podrške mikrobiomu, definisanih od strane ISAPP-a (2021) kao preparati neživih mikroorganizama i/ili njihovih komponenti koji donose zdravstvenu korist domaćinu. Za razliku od probiotika, postbiotici ne zahtijevaju vijabilnost mikroorganizama za ostvarivanje bioloških efekata, što im osigurava veću stabilnost, bezbjednost i procesabilnost. U nastavku prikazujemo savremena saznanja o zdravlju crijeva, definiciji i mehanizmima djelovanja postbiotika te pozicioniranje postbiotika unutar biotičke porodice preparata.
Ključne riječi: postbiotici, mikrobiom, zdravlje crijeva, crijevna barijera, imunitet
1. UVOD: ZDRAVLJE CRIJEVA KAO MULTIDIMENZIONALNI KONCEPT
Pojam “zdravlje crijeva” godinama se koristio bez precizne naučne definicije, često kao marketinška fraza za najrazličitije zdravstvene tvrdnje. ISAPP je 2026. godine objavio konsenzus izjavu koja po prvi put daje jasnu, klinički primjenjivu definiciju: zdravlje crijeva je stanje normalne gastrointestinalne funkcije bez aktivne gastrointestinalne bolesti i simptoma koji utiču na kvalitet života (Marco ML et al., 2026).
Ova definicija ima nekoliko važnih kliničkih implikacija. Pacijent s dijagnozom celijakije ili IBD-a koji je u potpunoj remisiji može biti u stanju zdravlja crijeva – kriterijum je odsustvo aktivne bolesti, ne odsustvo dijagnoze. Povremeni simptomi koji nastaju kao fiziološka adaptacija – prolazna promjena stolice pri putovanju ili nadutost pod stresom – ne predstavljaju gubitak zdravlja crijeva, dok dugotrajni simptomi koji remete svakodnevni život jesu klinički relevantni.
Panel je zdravlje crijeva raščlanio na šest međusobno povezanih funkcionalnih domena koji zajedno održavaju homeostazu:
- Digestivna fiziologija – sekrecija, motilitet i apsorpcija nutrijenata
- Crijevni mikrobiom – sastav i funkcionalna aktivnost mikrobne zajednice
- Crijevna epitelna barijera – fizička i hemijska zaštita sluznice
- Imunološki sistem – GALT-posredovana homeostaza i tolerancija
- Endokrina funkcija crijeva – hormonalna regulacija
- Gut-brain osa – bidirekciona neuralna i humoralna komunikacija između crijeva i centralnog nervnog Sistema
Ovi domeni funkcionišu kao integrisani sistem, što znači da intervencija usmjerena samo na mikrobiom ne može biti dovoljna za sveobuhvatnu podršku zdravlju crijeva.
2. MIKROBIOM KAO CENTRALNI DOMEN ZDRAVLJA CRIJEVA
Crijevni mikrobiom prepoznat je kao važan modulator zdravlja, s dokumentovanim asocijacijama između izmijenjenog mikrobioma i brojnih gastrointestinalnih stanja – inflamatorne bolesti crijeva, sindroma iritabilnog crijeva, ali i pretilosti, dijabetesa tipa 2, reumatoidnog artritisa te poremećaja raspoloženja. Mikrobni metaboliti, naročito kratkolančane masne kiseline nastale fermentacijom prehrambenih vlakana, moduliraju crijevnu barijeru, imunitet i gut-brain osu, što čini naučnu osnovu za biotičke intervencije.
Ipak, važno je razumjeti ograničenja koja su direktno relevantna za farmaceutsku praksu. Uzročno-posljedični odnos između promjena mikrobioma i bolesti u većini slučajeva još nije definitvno utvrđen. Mikrobiomi zdravih osoba pokazuju izuzetno veliku individualnu varijabilnost, a definisanje “zdravog mikrobioma” ostaje naučno neriješeno pitanje.
Upravo ova ograničenja naglašavaju važnost intervencija koje djeluju na više domena istovremeno – poput postbiotika – umjesto isključivog fokusa na modulaciju sastava mikrobioma.
3. POSTBIOTICI: DEFINICIJA, KLASIFIKACIJA I MEHANIZMI DJELOVANJA
3.1 Definicija i terminološke distinkcije
ISAPP je 2021. godine objavio konsenzus definiciju postbiotika u časopisu Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology: postbiotik je “preparat neživih mikroorganizama i/ili njihovih komponenti koji donosi zdravstvenu korist domaćinu” (Salminen S et al., 2021).
Svaka riječ u ovoj definiciji nosi specifično značenje. Termin “neživi” odabran je umjesto “neaktivni” jer neaktivni može sugerirati inertnost – a upravo suprotno je tačno: bioaktivni potencijal postbiotika leži u strukturnim komponentama i metabolitima koji ostaju funkcionalni i nakon inaktivacije. Termin “preparat” signalizira da se radi o specificiranoj formulaciji u definisanom matriksu, inaktiviranoj određenim postupkom – promjena matriksa ili metode inaktivacije može rezultovati preparatom s različitim bioaktivnim profilom, pa se svaki postbiotik ocjenjuje individualno. Fraza “i/ili komponenti” eksplicitno uključuje subcelularne frakcije poput fragmenata ćelijskog zida, fimbrija i egzopolisaharida. Važno je napomenuti da prečišćeni metaboliti i vakcine nisu postbiotici prema ovoj definiciji.
3.2 Metode inaktivacije
Metoda inaktivacije direktno određuje bioaktivni profil postbiotika i mora biti precizno opisana kao sastavni dio karakterizacije preparata. Termička inaktivacija – najdokumentovanija je metoda s dugom istorijom primjene u prehrambenoj industriji. Netoplinske alternative uključuju visoki hidrostatički pritisak, ultrazvučnu obradu, impulsno električno polje i UV-zračenje. Pored toga, sušenje raspršivanjem pri visokim temperaturama može rezultovati mješavinom živih i inaktiviranih ćelija, ovisno o procesnim parametrima. ISAPP naglašava da je ključno osigurati da metoda inaktivacije ne uništi bioaktivne komponente odgovorne za demonstrirani zdravstveni efekat.
3.3 Mehanizmi djelovanja
ISAPP konsenzus panel identifikovao je pet mehanizama kroz koje postbiotici ostvaruju zdravstvene efekte (Salminen S et al., 2021):
- Modulacija rezidentne mikrobiote: mliječna kiselina, bakteriocini i quorum sensing molekule direktno inhibiraju patogene, dok fimbrije i lektini koji ostaju intaktni nakon inaktivacije kompetitivno blokiraju adhezijska mjesta na crijevnoj sluznici.
- Jačanje crijevne epitelne barijere: sekretirani proteini, egzopolisaharidi i kratkolančane masne kiseline (SCFAs) aktiviraju MAPK i AKT signalne puteve, pojačavaju ekspresiju tight junction proteina i smanjuju intestinalnu permeabilnost.
- Modulacija imunog odgovora: mikrobno-asocirani molekularni obrasci (MAMPs) interaguju s TLR2, TLR4, TLR5, TLR9 i NOD receptorima imunoloških ćelija, inducirajući balansiran urođeni i stečeni imunološki odgovor s promocijom tolerancije.
- Modulacija sistemskog metabolizma: enzimi poput žučne soli hidrolaze (BSH) moduliraju profil žučnih kiselina i metabolizam glukoze i lipida; sukcinat stimuliše intestinalnu glukoneogenezu, a propionat poboljšava inzulinsku osjetljivost.
- Signalizacija putem nervnog sistema: SCFAs stimulišu enteroendokrine ćelije na lučenje serotonina i anoreksigenih hormona (GLP-1, PYY); neuroaktivni metaboliti moduliraju produkciju dopamina, acetilkolina i GABA s implikacijama na raspoloženje i kognitivnu funkciju.
Panel napominje da je bioaktivnost efektorskih molekula uopšte veća kada je ćelijska struktura postbiotika sačuvana – ćelijski zid štiti aktivne komponente od razgradnje digestivnim enzimima, na sličan način kao i kod vakcina (Salminen S et al., 2021).
4. BIOTIČKI SPEKTAR: KOMPARATIVNI KLINIČKI PROFIL
Postbiotici se ne mogu posmatrati izolovano – razumijevanje njihovog mjesta u kliničkoj praksi zahtijeva poređenje s prebioticima i probioticima kao komplementarnim klasama biotičkih intervencija (Vinderola G et al., 2022).
ZAKLJUČAK
Postbiotici predstavljaju konceptualno i klinički relevantnu dopunu spektra biotičkih intervencija. Radi se o kvalitativno različitoj klasi preparata od probiotika – drugačijoj, s posebnim profilom prednosti u specifičnim kliničkim kontekstima. Termička i fizičko-hemijska stabilnost, odsustvo infektivnog rizika te konzistentnost bioaktivnog profila čine ih naročito pogodnim u situacijama gdje primjena živih mikroorganizama nije moguća ili je ograničena.
LITERATURA
1. Marco ML, Heeney D, Binda S, et al. The ISAPP consensus statement on the definition and scope of gut health. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2026;23(5):432-448.
2. Salminen S, Collado MC, Endo A, et al. The ISAPP consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2021;18(9):649-667.
3. Vinderola G, Sanders ME, Salminen S. The Concept of Postbiotics. Foods. 2022;11(8):1077.