Piše: Piše : Mr.ph. Merima Đuzelić
Savremeni način života donio je ubrzan tempo, konstantnu izloženost informacijama i sve češći osjećaj psihičke iscrpljenosti. Iako je stres fiziološki odgovor organizma problem nastaje kada postane hroničan. Dugotrajno izlaganje stresu remeti hormonsku ravnotežu i vrlo često narušava kvalitet sna. U apotekarskoj praksi sve više pacijenata traži savjete za nesanicu, pretjerana noćna buđenja, osjećaja “plitkog sna” ili jutarnjeg umora uprkos dovoljnom broju sati provedenih u krevetu. U osnovi ovih tegoba često se nalaze poremećaji cirkadijalnog ritma i disbalans između kortizola i melatonina.
Kortizol – ključni hormon odgovora na stres
Kortizol je glukokortikoidni hormon koji se sintetiše u kori nadbubrežne žlijezde. Osovina hipotalamus-hipofiza-nadbubrežna žljezda (HPA osovina) reguliše lučenje kortizola i ima centralnu ulogu u odgovoru organizma na stres. Koncentracija kortizola je najviša u jutarnjim satima (7 i 9 h), tokom dana postepeno opada, a navečer dostiže najniže vrijednosti, omogućavajući organizmu prelazak u fazu odmora i sna.
Kod hroničnog stresa dolazi do prolongirane aktivacije HPA osovine i povećanog lučenja kortizola. Dugotrajno povišen kortizol može imati brojne posljedice poput poremećaja sna, povećanu anksioznost, umor i iscrpljenost, smanjenu koncentraciju, povećan apetit, poremećaj metabolizma glukoze te pad imuniteta.
Melatonin – regulator cirkadijalnog ritma
Melatonin je hormon koji se sintetiše u epifizi iz serotonina, prvenstveno tokom noći i u uslovima mraka. Njegova osnovna funkcija nije “uspavljivanje” u klasičnom smislu, već regulacija biološkog sata i signalizacija organizmu da je vrijeme za san. Na lučenje melatonina utiču: izloženost svjetlu, starosna dob, rad u smjenama, stres, korištenje elektronskih uređaja u večernjim satima te određeni lijekovi.
Produžena izloženost stresu i povišen kortizol mogu inhibirati fiziološko lučenje melatonina. Istovremeno svjetlo na ekranima dodatno smanjuje njegovu sintezu, što objašnjava zašto mnogi pacijenti imaju problem sa uspavljivanjem uprkos izraženom umoru.
Kako stres farmakološki utiče na san?
Kod osoba pod hroničnim stresom dolazi do hiperaktivacije simpatičkog nervnog sistema i povećanog lučenja stresnih hormona. Posljedica toga je stanje pojačane budnosti organizma, čak i tokom noći. Važno je razlikovati prolazne poremećaje sna povezane sa stresom od hronične nesanice koja zahtijeva detaljniju dijagnostiku i medicinski pristup.
Suplementacija – kada može pomoći?
Uloga farmaceuta posebno dolazi do izražaja u pravilnom odabiru i racionalnoj primjeni dodataka prehrani i OTC preparata za san.
Melatonin u obliku suplemenata najčešće se koristi kod otežanog uspavljivanja, poremećenog cirkadijalnog ritma, jet laga, rada u smjenama, povremenih epizoda nesanice. Farmaceutski je važno naglasiti da melatonin nije klasični hipnotik, ne djeluje poput benzodiazepina i ne izaziva fizičku ovisnost u klasičnom smislu. Melatonin se uzima 30–60 minuta prije spavanja, a danas sve više preporučuje primjena nižih doza koje bolje oponašaju fiziološko lučenje hormona.Poseban oprez potreban je kod djece, trudnica i dojilja, osoba koje koriste sedative, pacijenata na antikoagulantnoj terapiji te osoba sa autoimunim oboljenjima.
Farmaceut treba upozoriti pacijente da nekontrolisana i dugotrajna upotreba melatonina nije preporučljiva bez konsultacije sa ljekarom.
Magnezij i nervni sistem
Magnezij ima važnu ulogu u neuromuskularnoj funkciji i regulaciji nervnog sistema. Kod osoba pod stresom često dolazi do povećane potrošnje i smanjenih rezervi magnezija, te se kod takvih pacijenata savjetuje uzimanje magnezij bisglicinata ili magnezij citrata zbog bolje apsorpcije i podnošljivosti.
Biljni preparati – mjesto fitoterapije u poremećajima sna
Fitoterapija ima značajnu ulogu kod blagih i umjerenih poremećaja sna povezanih sa stresom. Najčešće korištene biljke uključuju: valerijanu (lat. Valeriana officinalis), matičnjak (lat. Melissa officinalis), pasifloru(lat. Passiflora incarnata) i lavandu(lat.Lavandula angustifolia). Njihovo djelovanje uglavnom se povezuje sa blagim sedativnim i anksiolitičkim efektom. Prednost biljnih preparata je dobra podnošljivost, ali i kod njih treba voditi računa o mogućim interakcijama sa sedativima i drugim lijekovima.
Higijena sna – temelj terapijskog pristupa
Bez adekvatne higijene sna efekti suplementacije često su ograničeni. Zato je edukacija pacijenata ključna komponenta farmaceutskog savjetovanja. Preporuke uključuju odlazak na spavanje u isto vrijeme, izbjegavanje ekrana prije spavanja, ograničen unos kofeina i energetskih napitaka, smanjenje večernjeg unosa alkohola i nikotina, redovnu fizičku aktivnost i adekvatne uslove u prostoriji za spavanje.
Zaključak
Hronični stres i poremećaji sna predstavljaju sve češći problem savremenog društva. Disbalans između kortizola i melatonina može značajno narušiti kvalitet sna, ali i dugoročno uticati na opšte zdravlje organizma.
Farmaceut ima važnu ulogu u prepoznavanju simptoma, edukaciji pacijenata i savjetovanju o racionalnoj upotrebi suplemenata i OTC preparata za san. Pravilno odabrana suplementacija može biti korisna podrška, ali najbolji rezultati postižu se kombinacijom higijene sna, upravljanja stresom i individualizovanog farmaceutskog pristupa.